Hakan Uçar

Makale

Lipoprotein(a) [Lp(a)]: Ömür boyu bir kez bakılması gereken gizli risk

Makale 16 dk okuma

Yazan Prof. Dr. Hakan Uçar Güncelleme

Lipoprotein(a) [Lp(a)]: Ömür boyu bir kez bakılması gereken gizli risk

Lipoprotein(a) [Lp(a)] nedir?

Lp(a), LDL benzeri bir yağ-protein parçacığına apolipoprotein(a) adlı ek bir proteinin bağlanmasıyla oluşur. Adındaki küçük “a” buradan gelir. Bu yapı, Lp(a)'yı standart LDL kolesterolden farklı bir risk belirteci haline getirir.

Lp(a) düzeyinin yüzde 90'dan fazlası LPA geni çevresindeki genetik farklılıklarla açıklanabilir. Bu nedenle aynı evde yaşayan, benzer beslenen iki kişide çok farklı Lp(a) sonuçları görülebilir. Düzey çoğu yetişkinde görece sabit kaldığı için test genellikle sık aralıklarla tekrarlanmaz.[3]

“Gizli risk” ifadesi, Lp(a)'nın belirti vermeden yüksek olabilmesini anlatır. Yoksa yüksek Lp(a), tek başına bir hastalık ya da gelecekte mutlaka kalp-damar olayı yaşanacağı anlamına gelmez.

Laboratuvarda pipetle örnek hazırlığı
Lp(a) düzeyi laboratuvar kan testi ile ölçülür; sonuç genetik riskin bir parçasıdır.

LDL kolesterol normalken Lp(a) neden önemli olabilir?

Standart kolesterol panelinde toplam kolesterol, LDL, HDL ve trigliserit ölçülür; Lp(a) çoğu zaman bu panelde ayrı bir sonuç olarak yer almaz. Bu nedenle LDL kolesterol hedefte olsa bile Lp(a) yüksekliği bilinmeden kalabilir.

Epidemiyolojik ve genetik çalışmalar, Lp(a) yükseldikçe aterosklerotik kalp-damar hastalığı riskinin kademeli olarak arttığını gösteriyor. İlişki yalnızca koroner damar hastalığı ve kalp kriziyle sınırlı değil; iskemik inme ve kireçlenmeye bağlı aort kapak hastalığıyla da bağlantılı.[3,5–8]

Buradaki önemli ayrım şu: Lp(a) tek başına kullanılan bir risk hesaplayıcısı değildir. Yaş, tansiyon, sigara kullanımı, diyabet, LDL kolesterol, böbrek işlevi, aile öyküsü ve daha önce geçirilmiş kalp-damar hastalığı gibi bilgilerle birlikte yorumlanır.

Lp(a) testi kimlere yapılmalıdır?

2026 ACC/AHA dislipidemi kılavuzu bütün yetişkinlerde Lp(a)'nın en az bir kez ölçülmesini sınıf I öneri olarak veriyor. 2022 Avrupa Ateroskleroz Derneği (EAS) uzlaşı belgesi de yetişkinlerde en az bir ölçümü, tercihen ilk lipid değerlendirmesi sırasında, öneriyor.[1,3]

Herkeste bir kez ölçüm yaklaşımı benimsenmekle birlikte, testin özellikle geciktirilmemesi gereken gruplar şunlardır:

  • Kendisinde veya ailesinde erken yaşta kalp krizi, inme ya da başka aterosklerotik kalp-damar hastalığı bulunanlar
  • Ailesinde çok yüksek Lp(a) saptananlar
  • Ailesel hiperkolesterolemi tanısı veya şüphesi olanlar
  • Beklenenden erken yaşta aort kapak darlığı bulunanlar ya da ailesinde böyle bir öykü olanlar
  • LDL kolesterolü iyi kontrol edildiği halde kalp-damar olayı geçirenler
  • Toplam kalp-damar riski sınırda olup ek bir risk belirtecinin kararı değiştirebileceği kişiler[1,3,4]

Bir kişide yüksek Lp(a) saptandığında anne, baba, kardeş ve çocuk gibi birinci derece yakınlarda ölçüm yapılması da anlamlı olabilir. Buna aile içi veya kaskad tarama denir.[1,3]

Sahilde el ele duran çok kuşaklı bir aile
Yüksek Lp(a) saptandığında birinci derece yakınlarda ölçüm (aile içi tarama) düşünülebilir.

Lp(a) testi nasıl yapılır?

Lp(a), kan örneğiyle ölçülür. Testin kendisi için açlık şart değildir; ancak aynı anda istenen diğer kan tetkikleri açlık gerektirebilir.[1] Laboratuvar sonucu mg/dL veya nmol/L birimiyle raporlayabilir.

Mümkün olduğunda apolipoprotein(a) parçacık büyüklüğünden daha az etkilenen, standartlaştırılmış bir yöntem kullanılması tercih edilir. Sonuç değerlendirilirken laboratuvarın kullandığı yöntem ve raporladığı birim korunmalıdır.[1,3]

Klinik muayene için eldiven hazırlığı
Testin kendisi için açlık şart değildir; aynı anda istenen diğer tetkikler açlık gerektirebilir.

Lp(a) kaç olmalı? Sonuç nasıl yorumlanır?

Lp(a) ile risk arasındaki ilişki kesintisizdir; yani tek bir değerin altında risk tamamen yok, üstünde ise kesin hastalık var denemez. Yine de klinik kararları kolaylaştırmak için kullanılan pratik aralıklar vardır.

Lp(a) sonucuPratik yorum
<30 mg/dL veya <75 nmol/LGenellikle düşük risk aralığı
30–50 mg/dL veya 75–125 nmol/LGri alan; toplam riskle birlikte değerlendirilir
≥50 mg/dL veya ≥125 nmol/LABD belgelerinde risk artırıcı düzey
>50 mg/dL veya >105 nmol/L2025 ESC/EAS güncellemesinde risk artırıcı düzey
≥100 mg/dL veya ≥250 nmol/L2026 ACC/AHA belgesinde yaklaşık iki kat tahmini ASCVD riskiyle ilişkilendirilen çok yüksek düzey

Bu tablodaki Avrupa ve ABD nmol/L eşikleri birebir aynı değildir. Bunun önemli bir nedeni ölçüm yöntemleri ve apolipoprotein(a) parçacık büyüklüklerindeki kişiden kişiye değişikliktir.[1–4]

mg/dL ile nmol/L neden doğrudan çevrilmemeli?

Lp(a) için mg/dL ile nmol/L arasında herkes için geçerli sabit bir dönüşüm katsayısı yoktur. mg/dL parçacıkların kütlesini, nmol/L ise parçacık sayısına dayalı molar konsantrasyonu ifade eder. Apolipoprotein(a) büyüklüğü kişiden kişiye değiştiği için “sonucu şu sayıyla çarp” biçimindeki hesaplar hatalı sınıflandırmaya yol açabilir.[1,3]

En güvenli yaklaşım, sonucu laboratuvarın verdiği birimle ve o birim için kullanılan eşiklerle yorumlamaktır.

Test gerçekten yalnızca bir kez mi yapılır?

Çoğu yetişkinde tek, güvenilir bir ölçüm yeterlidir. Bununla birlikte “ömür boyu bir kez” ifadesi mutlak bir kural değildir. Aşağıdaki durumlarda hekim tekrar ölçüm düşünebilir:

  • İlk sonuç karar eşiğine çok yakınsa
  • İlk test akut enfeksiyon veya belirgin inflamasyon sırasında yapıldıysa
  • Böbrek, karaciğer ya da tiroid hastalığı gibi Lp(a)'yı etkileyebilecek ikincil bir durum varsa
  • Gebelik veya menopoz geçişi gibi düzeyi etkileyebilen bir dönem söz konusuysa
  • Ölçüm yöntemiyle ya da laboratuvar sonucu ile ilgili teknik bir kuşku varsa[1,3]

Tekrar test kararı, kişinin klinik durumuna ve ilk sonucun tedavi kararını değiştirip değiştirmeyeceğine göre verilir.

Lp(a) yüksek çıkarsa ne yapılır?

Yüksek bir sonuçta ilk adım, yalnızca Lp(a) sayısına odaklanmak değil, toplam kalp-damar riskini yeniden değerlendirmektir. Daha önce kalp krizi veya inme geçirilip geçirilmediği, LDL kolesterol düzeyi, kan basıncı, kan şekeri, sigara kullanımı, böbrek işlevi ve aile öyküsü birlikte ele alınır.[1–4]

Bugün için uygulanabilen yaklaşımın ana başlıkları şöyledir:

  1. LDL kolesterol ve diğer risk faktörlerini hedefe uygun yönetmek: Lp(a)'ya bağlı ek risk, değiştirilebilir diğer risklerin daha dikkatli kontrol edilmesini önemli hale getirir.
  2. Sigara kullanmamak, düzenli hareket etmek ve dengeli beslenmek: Bu adımlar Lp(a)'yı belirgin biçimde düşürmeyebilir; fakat toplam kalp-damar riskini azaltır.
  3. Tansiyon, diyabet ve vücut ağırlığını izlemek: Lp(a)'nın etkisi diğer risklerle birlikte büyüyebilir.
  4. İlaçları sonuç üzerinden kendi kendine değiştirmemek: Tedavi kararı, kişinin toplam riski ve mevcut hastalıkları üzerinden verilir.

Statinler Lp(a)'yı düşürmez; bazı kişilerde küçük bir artış görülebilir. Buna rağmen, uygun hastada LDL kolesterolü düşürerek sağladıkları kalp-damar yararı nedeniyle yüksek Lp(a) statini bırakma gerekçesi değildir.[1,3]

PCSK9 inhibitörleri Lp(a)'da orta düzeyde azalma sağlayabilir; ancak temel kullanım amaçları ve tedavi kararı LDL kolesterol ile kişinin kalp-damar riskine dayanır. Lipoprotein aferezi ise çok yüksek riskli, ilerleyici kalp-damar hastalığı bulunan seçilmiş kişilerde, ülkeye özgü ölçütler çerçevesinde değerlendirilen özel bir yöntemdir.[1,3,4]

Destekleyici bir el tutuşu
Yüksek sonuç tek başına ilaç kararı demek değildir; toplam kalp-damar riski birlikte değerlendirilir.

Lp(a)'yı doğrudan düşüren yeni ilaçlar var mı?

Pelacarsen, olpasiran ve lepodisiran gibi yeni moleküller, karaciğerde apolipoprotein(a) üretimini hedefliyor. Faz 2 çalışmalarında Lp(a) düzeyinde belirgin azalmalar gösterildi.[9–11] Ancak bir laboratuvar değerini düşürmekle kalp krizi, inme veya kalp-damar ölümünü azaltmak aynı şey değildir.

24 Ağustos 2026 itibarıyla, Lp(a)'yı spesifik olarak düşürerek kalp-damar olaylarını azalttığı kanıtlanmış ve bu amaçla rutin kullanıma girmiş bir tedavi bulunmuyor. Pelacarsen için Lp(a)HORIZON çalışmasının ClinicalTrials.gov kaydında sonuç yayımlanmamış durumda; olpasiran için OCEAN(a)-Outcomes ve lepodisiran için ACCLAIM-Lp(a) sonuç çalışmaları sürüyor.[12–14]

Bu bölüm hızla değişen bir alan olduğu için, yazı yayımlanırken ve her güncellemede çalışma kayıtları ile ruhsat durumu yeniden kontrol edilmelidir.

Mikroskop başında çalışan araştırmacı
Lp(a)’yı hedefleyen yeni tedaviler araştırma aşamasındadır; klinik olay yararı henüz rutin kullanıma girmemiştir.

Yüksek Lp(a) sonucu ne anlama gelmez?

Yüksek Lp(a):

  • Mutlaka damar tıkanıklığı olduğu anlamına gelmez.
  • Kalp krizi veya inmenin kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez.
  • Tek başına ilaç başlanacağı anlamına gelmez.
  • Sağlıklı yaşam alışkanlıklarının önemsiz olduğu anlamına gelmez.
  • Ailedeki herkesin aynı değere sahip olduğu anlamına gelmez.

Sonuç, kişinin yaşam boyu maruz kaldığı kalıtsal riskin bir parçasını görünür hale getirir. Değeri, bundan sonra hangi risk faktörlerinin ne kadar yakından yönetileceğini belirlemeye yardım etmesidir.

Güneşe karşı meditasyon yapan kişi silüeti
Yaşam tarzı Lp(a) düzeyini belirgin düşürmeyebilir; yine de toplam riski azaltmanın temel parçasıdır.

Sık sorulan sorular

Hayır. Lp(a), LDL benzeri bir parçacık taşır; ancak üzerinde apolipoprotein(a) adlı ek bir protein bulunur. Lp(a) düzeyi LDL kolesterolden bağımsız olabilir ve büyük ölçüde genetiktir.

Lp(a) ölçümünün kendisi için açlık gerekmez. Aynı kan örneğinde bakılacak diğer testler için açlık istenebilir; laboratuvar veya hekim yönlendirmesi izlenmelidir.

Genellikle doğrudan belirti vermez. Çoğu kişi yüksekliği ancak kan testiyle öğrenir. “Gizli risk” denmesinin nedeni budur.

Beslenme, egzersiz ve kilo yönetimi Lp(a) düzeyini çoğu kişide belirgin biçimde değiştirmez. Yine de bu alışkanlıklar LDL kolesterol, tansiyon, diyabet ve genel kalp-damar riski üzerinde önemlidir.

Hayır. Statinler Lp(a)'yı düşürmese de uygun hastalarda LDL kolesterolü ve kalp-damar olaylarını azaltır. Reçeteli bir ilaç yalnızca tedaviyi düzenleyen hekimle birlikte değiştirilmelidir.

Büyük ölçüde evet. Lp(a) düzeyinin önemli bölümü LPA genindeki kalıtsal farklılıklarla belirlenir. Bu nedenle bir kişide yüksek sonuç bulunduğunda birinci derece aile bireylerinde ölçüm düşünülebilir.

Risk tek bir noktada başlamaz; değer yükseldikçe kademeli artar. Birçok belgede 50 mg/dL veya 125 nmol/L risk artırıcı eşik olarak kullanılır. 2025 ESC/EAS güncellemesi ise 50 mg/dL veya 105 nmol/L üzerini risk artırıcı kabul eder. Sonuç, kişinin toplam riskiyle birlikte yorumlanmalıdır.

Genellikle hayır. Çoğu yetişkinde bir kez ölçüm yeterlidir. Sınırda ilk sonuç, bazı hastalıklar, gebelik/menopoz geçişi, akut inflamasyon veya teknik kuşku varsa tekrar test gerekebilir.

Literatür

Kaynakça

  1. Blumenthal RS, Morris PB, Gaudino M ve ark. 2026 ACC/AHA/AACVPR/ABC/ACPM/ADA/AGS/APhA/ASPC/NLA/PCNA Guideline on the Management of Dyslipidemia. Circulation. 2026;153:e1154–e1276. DOI: 10.1161/CIR.0000000000001423 Aynı kılavuzun JACC sürümü: DOI: 10.1016/j.jacc.2025.11.016 Yetişkinlerde en az bir Lp(a) ölçümü, aile taraması ve risk eşikleri için ana kaynak.

  2. Mach F, Koskinas KC, Roeters van Lennep JE ve ark. 2025 Focused Update of the 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias. European Heart Journal. 2025;46:4359–4378. DOI: 10.1093/eurheartj/ehaf190 Düzeltme: DOI: 10.1093/eurheartj/ehaf1036 >50 mg/dL veya >105 nmol/L risk artırıcı ölçütü için güncel Avrupa kaynağı.

  3. Kronenberg F, Mora S, Stroes ESG ve ark. Lipoprotein(a) in atherosclerotic cardiovascular disease and aortic stenosis: a European Atherosclerosis Society consensus statement. European Heart Journal. 2022;43:3925–3946. DOI: 10.1093/eurheartj/ehac361 Genetik belirlenim, yaşam boyu ölçüm, birimler ve yönetim çerçevesi için temel uzlaşı belgesi.

  4. Koschinsky ML, Bajaj A, Boffa MB ve ark. A focused update to the 2019 NLA scientific statement on use of lipoprotein(a) in clinical practice. Journal of Clinical Lipidology. 2024. DOI: 10.1016/j.jacl.2024.03.001 Her yetişkinde en az bir ölçüm ve Kuzey Amerika uygulama çerçevesi.

  5. Kamstrup PR, Tybjærg-Hansen A, Steffensen R, Nordestgaard BG. Genetically Elevated Lipoprotein(a) and Increased Risk of Myocardial Infarction. JAMA. 2009;301:2331–2339. DOI: 10.1001/jama.2009.801 Lp(a) ile miyokart enfarktüsü arasındaki nedensel ilişkiyi destekleyen genetik çalışma.

  6. Langsted A, Nordestgaard BG, Kamstrup PR. Elevated Lipoprotein(a) and Risk of Ischemic Stroke. Journal of the American College of Cardiology. 2019;74:54–66. DOI: 10.1016/j.jacc.2019.03.524 Büyük toplum kohortunda iskemik inme ilişkisi.

  7. Liu Q, Yu Y, Xi R ve ark. Association Between Lipoprotein(a) and Calcific Aortic Valve Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis. Frontiers in Cardiovascular Medicine. 2022;9:877140. DOI: 10.3389/fcvm.2022.877140 Lp(a) ile kalsifik aort kapak hastalığı ilişkisi.

  8. Kaiser Y ve ark. Lipoprotein(a) and Calcific Aortic Valve Stenosis Progression: A Systematic Review and Meta-Analysis. JAMA Cardiology. 2024. DOI: 10.1001/jamacardio.2024.1882 Aort darlığının hemodinamik ilerlemesiyle ilişki; tedavi yararını tek başına kanıtlamaz.

  9. Tsimikas S, Karwatowska-Prokopczuk E, Gouni-Berthold I ve ark. Lipoprotein(a) Reduction in Persons with Cardiovascular Disease. New England Journal of Medicine. 2020;382:244–255. DOI: 10.1056/NEJMoa1905239 Pelacarsen (APO(a)-LRx) faz 2 Lp(a) düşürme verisi; klinik olay çalışması değildir.

  10. O'Donoghue ML, Rosenson RS, Gencer B ve ark. Small Interfering RNA to Reduce Lipoprotein(a) in Cardiovascular Disease. New England Journal of Medicine. 2022;387:1855–1864. DOI: 10.1056/NEJMoa2211023 OCEAN(a)-DOSE faz 2 olpasiran verisi; klinik olay azalmasını kanıtlamaz.

  11. Nissen SE, Ni W, Shen X ve ark. Lepodisiran — A Long-Duration Small Interfering RNA Targeting Lipoprotein(a). New England Journal of Medicine. 2025;392:1673–1683. DOI: 10.1056/NEJMoa2415818 ALPACA faz 2 Lp(a) düşürme verisi; sonuç çalışması değildir.

  12. Lp(a)HORIZON — Pelacarsen sonuç çalışması. ClinicalTrials.gov: NCT04023552. https://clinicaltrials.gov/study/NCT04023552. Erişim: 24 Ağustos 2026. Kayıtta active, not recruiting; sonuç yayımlanmamış.

  13. OCEAN(a)-Outcomes — Olpasiran sonuç çalışması. ClinicalTrials.gov: NCT05581303. https://clinicaltrials.gov/study/NCT05581303. Erişim: 24 Ağustos 2026. Kayıtta active, not recruiting; tahmini tamamlanma Mart 2028.

  14. ACCLAIM-Lp(a) — Lepodisiran sonuç çalışması. ClinicalTrials.gov: NCT06292013. https://clinicaltrials.gov/study/NCT06292013. Erişim: 24 Ağustos 2026. Kayıtta active, not recruiting; tahmini tamamlanma Mart 2029.

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; tanı veya kişiye özel tedavi önerisi yerine geçmez. Acil durumda 112’ye başvurunuz.

#Sağlıklı Yaşam #Lipoprotein(a) #Lp(a) #kolesterol #kalp-damar riski #ateroskleroz #aort darlığı